راهنمای روانشناسی برای والدین کودکان ۴ تا ۱۲ سال
در دورهای زندگی میکنیم که صدای جنگ، درگیری و ناامنی گاهی بلندترین صدایی است که شنیده میشود. افزایش اخبار و گفتوگوهای مربوط به جنگ در رسانهها و فضای اجتماعی میتواند فضای روانی خانوادهها را پر از نگرانی کند.
در چنین شرایطی، کودکان بیش از آنچه تصور میکنیم تحت تأثیر قرار میگیرند؛ حتی اگر مستقیماً اخبار را دنبال نکنند یا در فاصلهای دور از محل درگیری باشند.
این راهنما برای والدین کودکان ۴ تا ۱۲ سال نوشته شده است؛ کودکانی که هنوز توان تحلیل منطقی اخبار را ندارند و آنچه دریافت میکنند بیشتر هیجان و ترس است تا اطلاعات واقعی.
کودک چگونه اخبار نگرانکننده را درک میکند؟
از نگاه روانشناسی رشد، ذهن کودک هنوز قادر نیست بین احتمال و قطعیت تفاوت دقیق قائل شود. مفهوم زمان نیز برای او مبهم است و اغلب تهدیدها را به خود و خانوادهاش تعمیم میدهد.
به همین دلیل، خبری که برای یک بزرگسال احتمال دور محسوب میشود، برای کودک ممکن است خطری فوری و شخصی به نظر برسد.
اگر کودک صدای حملههای هوایی را بشنود، لرزش خانه را احساس کند یا متوجه اضطراب اطرافیان شود، تصویری بزرگ از ترس و ناامنی در ذهن او شکل میگیرد.
واکنش کودکان در سنین مختلف
کودکان ۴ تا ۶ سال
در این سن، مرز بین خیال و واقعیت هنوز کامل شکل نگرفته است. کودک بسیار تحت تأثیر حالت هیجانی والدین قرار دارد و اضطراب آنها را به سرعت جذب میکند.
کودکان ۷ تا ۹ سال
در این سن کودک معمولاً سؤالهای مستقیم درباره جنگ یا خطر میپرسد، اما هنوز توان درک توضیحهای پیچیده را ندارد.
کودکان ۱۰ تا ۱۲ سال
کودکان در این سن ممکن است نگرانی خود را کمتر بیان کنند، اما اضطراب در رفتارهایی مانند موارد زیر دیده میشود:
• اختلال خواب
• گوشهگیری
• تحریکپذیری
• نگرانی درباره امنیت خانواده
چرا کودکان در زمان جنگ دچار اضطراب میشوند؟
حتی اگر کودک اخبار را نبیند، از طریق نشانههای مختلف پیام ناامنی را دریافت میکند:
• لحن نگران والدین
• تماسهای تلفنی پرتنش
• گفتوگوهای بزرگسالان
• تغییر رفتار یا حال روحی والدین
در چنین شرایطی، نیاز کودک به امنیت و کنترل فعال میشود. اگر این نیاز پاسخ مناسبی دریافت نکند، اضطراب ممکن است به شکلهای زیر ظاهر شود:
• وابستگی شدید به والدین
• ترس از تنها ماندن
• پرخاشگری
• اختلال خواب
• پرسشهای مکرر درباره جنگ یا مرگ
کودک در این موقعیت به دنبال درک کامل شرایط نیست؛ او فقط میخواهد بداند یک بزرگسال قابل اعتماد اوضاع را تحت کنترل دارد.
نقش تعیینکننده والدین در آرامش کودک
کودکان بیشتر از خودِ خبر، به واکنش والدین پاسخ میدهند.
اگر والدین دائماً اخبار جنگ را دنبال کنند، با اضطراب صحبت کنند یا فضای خانه پر از نگرانی باشد، کودک احساس ناامنی بیشتری خواهد کرد.
در واقع والد در چنین شرایطی نقش تنظیمکننده هیجان کودک را دارد.
آرامش یا اضطراب شما مستقیماً به کودک منتقل میشود. بنابراین مهمترین پیام امنیت برای کودک این است که ببیند والدین آرام و قابل اعتماد هستند.
راهکارهای عملی برای آرام کردن کودک هنگام شنیدن صدای جنگ
۱. خبر را فیلتر کنید، نه انکار
انکار کامل یا توضیحهای طولانی هر دو میتوانند اضطراب کودک را افزایش دهند.
بهتر است توضیحی ساده و کوتاه بدهید، مثلاً:
«بعضی خبرها نگرانکننده هستند، اما الان زندگی ما امن است و بزرگترها مراقب اوضاع هستند.»
نیازی نیست همه جزئیات را توضیح دهید.
۲. احساس کودک را به رسمیت بشناسید
اولین قدم برای آرام کردن کودک، پذیرش احساس اوست.
جملاتی مانند این کمککننده هستند:
• «میبینم که ترسیدی.»
• «طبیعی است وقتی این صداها را میشنوی نگران شوی.»
این جملات به کودک احساس درک شدن و امنیت میدهند.
۳. حس کنترل ایجاد کنید
در شرایط ناامن، احساس کنترل اضطراب را کاهش میدهد.
به کودک اجازه دهید در امور کوچک تصمیم بگیرد، مثل:
• انتخاب غذای شام
• انتخاب داستان قبل از خواب
• انتخاب فعالیت روزانه
۴. گفتوگوهای بزرگسالانه را مدیریت کنید
بحثهای پرتنش درباره جنگ یا پیشبینیهای نگرانکننده بهتر است دور از حضور کودک انجام شود.
کودکان حتی وقتی ظاهراً مشغول بازی هستند، شنونده خاموش نگرانیهای والدیناند.
۵. روتین روزانه را حفظ کنید
برنامههای روزانه مانند موارد زیر پیام امنیت به کودک میدهند:
• زمان مشخص خواب
• وعدههای غذایی منظم
• بازی یا مطالعه روزانه
۶. تماس بدنی را فراموش نکنید
تماس بدنی امن یکی از قویترین عوامل کاهش اضطراب در کودکان است.
• در آغوش گرفتن
• نشستن کنار کودک
• گرفتن دست او
این رفتارها پیام ناخودآگاه امنیت و حمایت را منتقل میکنند.
۷. مراقب تصاویر خبری باشید
دیدن تصاویر خشونتآمیز در تلویزیون یا شبکههای اجتماعی میتواند ترس عمیقی در کودک ایجاد کند.
ذهن کودک هنوز توان پردازش چنین تصاویری را ندارد و ممکن است دچار ترس مزمن یا کابوس شبانه شود.
جمعبندی
والدین قرار نیست همه ابهامات دنیا را برای کودک توضیح دهند یا آینده را تضمین کنند. آنچه کودک بیش از هر چیز نیاز دارد تجربه حضور آرام، قابل اعتماد و باثبات والدین است. از نگاه روانشناسی کودک، آرامش والد مهمترین عامل محافظت روانی کودک در روزهای پرخبر و ناآرام است.
