بحرانهایی مانند جنگ، حملات نظامی، زلزله، سیل، بیماریهای همهگیر، مهاجرت اجباری یا حتی مشاهده مداوم اخبار نگرانکننده، تنها زندگی بزرگسالان را تحت تأثیر قرار نمیدهند؛ بلکه ذهن کودکان نیز به شدت از این رویدادها اثر میپذیرد. یکی از شایعترین واکنشهای رفتاری کودکان پس از چنین شرایطی، افزایش پرخاشگری، تحریکپذیری و کاهش تحمل هیجانی است.
- پرخاشگری بعد از بحران؛ یک واکنش طبیعی مغز
هنگامی که کودک احساس میکند امنیت او یا خانوادهاش تهدید شده است، سیستم هشدار مغز فعال میشود. در این شرایط، آمیگدال (مرکز پردازش هیجان و خطر) فعالیت بیشتری پیدا میکند و همزمان عملکرد قشر پیشپیشانی که مسئول کنترل هیجان، تصمیمگیری و حل مسئله است، کاهش مییابد. نتیجه این تغییرات آن است که کودک به محرکهای کوچک نیز واکنشهای شدیدتری نشان میدهد.
به همین دلیل، رفتارهایی مانند عصبانیت ناگهانی، پرتاب وسایل، مخالفت با قوانین یا دعوا با خواهر و برادر، اغلب نشانهای از فشار روانی هستند، نه بدرفتاری عمدی.
- آیا همه کودکان یکسان واکنش نشان میدهند؟
خیر. واکنش کودکان به بحران تحت تأثیر عواملی مانند:
- سن
- میزان درک از اتفاق
- تجربههای قبلی
- شخصیت کودک
- سلامت روان والدین
- احساس امنیت در خانواده
- حمایت اجتماعی
متفاوت است.
به همین دلیل، شناخت ویژگیهای هر گروه سنی اهمیت زیادی دارد.
- واکنش کودکان بر اساس گروه سنی
در این سن، کودک هنوز مفهوم کامل بحران یا جنگ را درک نمیکند، اما تغییر رفتار والدین، صداهای غیرعادی و آشفتگی محیط را احساس میکند.
پرخاشگری معمول
- جیغ زدن
- گاز گرفتن
- کتک زدن
- پرت کردن اسباببازی
- قشقرقهای طولانی
- چسبیدن بیش از حد به والدین
در این گروه سنی، پرخاشگری معمولاً نتیجه ناتوانی کودک در بیان احساسات است.
- کودکان ۶ تا ۸ سال
در این سن، کودک متوجه خطر میشود اما هنوز توانایی تحلیل منطقی آن را ندارد.
ممکن است:
- زودرنج شود.
- با دوستان دعوا کند.
- قوانین را نادیده بگیرد.
- کابوس ببیند.
- از مدرسه رفتن اجتناب کند.
در بسیاری از موارد، کودک برای بازیابی احساس کنترل، رفتارهای مخالفتآمیز نشان میدهد.
- کودکان ۹ تا ۱۲ سال
کودکان این گروه سنی اخبار را بهتر درک میکنند و ممکن است درباره آینده، امنیت خانواده یا مرگ نگرانیهای جدی داشته باشند.
پرخاشگری در این سن ممکن است به شکل:
- بحث کردن مداوم
- پرخاش کلامی
- عصبانیت شدید
- کنارهگیری از خانواده
- بیحوصلگی
- افت تحصیلی
بروز پیدا کند.
گاهی نیز اضطراب به جای پرخاشگری، به صورت سکوت و انزوا ظاهر میشود.
- چرا بحران باعث پرخاشگری میشود؟
مرور مطالعات نشان میدهد چند عامل در این زمینه نقش پررنگی دارند.
۱. احساس ناامنی
کودکان بیش از هر چیز به احساس امنیت نیاز دارند. وقتی این احساس از بین میرود، مغز برای محافظت از خود وارد حالت دفاعی میشود.
۲. ناتوانی در بیان هیجانها
بسیاری از کودکان هنوز واژههای لازم برای توصیف احساساتی مانند ترس، نگرانی یا درماندگی را ندارند.
در نتیجه، هیجانهای منفی را با رفتار نشان میدهند.
۳. مشاهده اضطراب والدین
کودکان هیجان والدین را بسیار دقیق دریافت میکنند.
اگر والدین دائماً مضطرب باشند، کودک نیز احتمال بیشتری دارد که رفتارهای پرخاشگرانه یا اضطرابی نشان دهد.
۴. مواجهه بیش از حد با اخبار
تماشای مکرر تصاویر جنگ، انفجار یا حوادث تلخ، حتی اگر کودک مستقیماً در معرض آن رویداد نبوده باشد، میتواند احساس خطر را به طور مداوم فعال نگه دارد.
۵. به هم خوردن برنامه روزانه
تعطیلی مدرسه، تغییر محل زندگی، محدود شدن بازی یا بینظمی در خواب و تغذیه، فشار روانی کودک را افزایش میدهد.
- چه علائمی همراه با پرخاشگری دیده میشود؟
کودک ممکن است همزمان این نشانهها را نیز تجربه کند:
- بیخوابی یا کابوس
- ترس از تنها ماندن
- کاهش تمرکز
- وابستگی بیش از حد به والدین
- افت عملکرد تحصیلی
- شکایتهای جسمانی مانند دلدرد یا سردرد
- بازیهای تکراری با موضوع جنگ یا حادثه
- گریههای ناگهانی
- زودرنجی
مطالعات مرورشده بر چند راهکار مؤثر تأکید دارند:
احساس کودک را بپذیرید
به جای انکار ترس، آن را نامگذاری کنید و به کودک اطمینان دهید که احساسش قابل درک است.
برنامه روزانه را حفظ کنید
ثبات در ساعت خواب، غذا، بازی و مدرسه، احساس امنیت را تقویت میکند.
مواجهه با اخبار را محدود کنید
کودکان نیازی به دنبال کردن مداوم اخبار ندارند.
فرصت بازی و نقاشی فراهم کنید
بازی، نقاشی، قصهگویی و نمایش عروسکی به کودک کمک میکند احساسات خود را پردازش کند.
والدین از سلامت روان خود نیز مراقبت کنند
آرامش والدین یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده برای سلامت روان کودک است.
- چه زمانی باید از روانشناس کمک گرفت؟
اگر علائم زیر بیش از ۴ هفته ادامه پیدا کنند یا شدت آنها افزایش یابد، ارزیابی تخصصی توصیه میشود:
- پرخاشگری شدید یا خطرناک
- آسیب رساندن به خود یا دیگران
- افت شدید عملکرد تحصیلی
- کابوسهای مکرر
- انزوای اجتماعی
- ترس شدید و مداوم
- علائم سازگار با اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
- جمعبندی
مرور مطالعات نشان میدهد که پرخاشگری پس از بحران در کودکان ۳ تا ۱۲ سال، اغلب پاسخی طبیعی به احساس ناامنی و استرس است. نوع بروز این رفتار با افزایش سن تغییر میکند؛ کودکان خردسال بیشتر پرخاشگری جسمانی و قشقرق نشان میدهند، در حالی که کودکان بزرگتر ممکن است پرخاشگری کلامی، مخالفت با قوانین یا کنارهگیری اجتماعی را تجربه کنند.
والدین با ایجاد احساس امنیت، حفظ برنامه روزانه، محدود کردن مواجهه با اخبار و فراهم کردن فرصت بازی و گفتوگو، میتوانند نقش مهمی در کاهش این رفتارها داشته باشند. در صورتی که علائم شدید، طولانیمدت یا مختلکننده باشند، مراجعه به روانشناس کودک ضروری است.
نویسنده : سحر بیسادی(کاندیدای دکترای تخصصی روانشناسی تربیتی)
