از اسکرول تا افت تمرکز در کودکان

نویسنده: سحر بیسادی- کاندیدای دکترا روانشناسی تربیتی- مشاور کودک و نوجوان

تصور کنید فرزندتان بیش از یک ساعت مشغول تماشای ویدئوهای کوتاه است. هر چند ثانیه صفحه را بالا می‌کشد، می‌خندد و سراغ ویدئوی بعدی می‌رود. اما وقتی از او می‌خواهید کتاب بخواند، تکالیف مدرسه‌اش را انجام دهد یا حتی چند دقیقه روی یک بازی فکری تمرکز کند، می‌گوید: «حوصله ندارم»!

شاید برای شما هم این سؤال پیش آمده باشد: چرا کودکی که می‌تواند مدت زیادی ویدئو تماشا کند، برای انجام تکالیف یا مطالعه زود خسته می‌شود؟

آیا تماشای ریلز، متن‌های کوتاه و دیگر ویدئوهای کوتاه واقعاً تمرکز کودکان را کاهش می‌دهد؟ آیا این محتواها روی حافظه، یادگیری و رفتار آن‌ها تأثیر دارند؟

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند استفاده بیش از اندازه و کنترل‌نشده از ویدئوهای کوتاه ممکن است با دشواری‌های توجه، خودکنترلی و عملکرد تحصیلی همراه باشد. بااین‌حال، هنوز نمی‌توان گفت هر کودکی که چنین ویدئوهایی می‌بیند، دچار افت تمرکز می‌شود.

برای درک بهتر موضوع، باید ببینیم این محتواها چگونه توجه کودک را جذب می‌کنند و چه تفاوتی میان تماشای هدفمند و اسکرول کردن بی‌پایان وجود دارد.

علاقه به ویدیو کوتاه

  • چرا کودکان به تماشای ویدئوهای کوتاه علاقه زیادی دارند؟

یکی از ویژگی‌های اصلی ویدئوهای کوتاه، تنوع زیاد و دسترسی سریع به محتوای جدید است.

کودک ممکن است در چند دقیقه، ده‌ها ویدئو با موضوعات کاملاً متفاوت ببیند؛ از حیوانات بامزه و مسابقه‌های هیجان‌انگیز گرفته تا بازی‌های رایانه‌ای، موسیقی و فیلم‌های طنز.

هر بار که صفحه را بالا می‌کشد، چیز جدیدی ظاهر می‌شود.

از طرف دیگر، بسیاری از برنامه‌ها بر اساس ویدئوهایی که کودک قبلاً تماشا کرده، محتوای مشابهی پیشنهاد می‌دهند. همین موضوع می‌تواند توقف تماشا را دشوار کند.

برای مثال، کودکی که قصد داشته فقط یک ویدئوی آموزشی درباره حیوانات ببیند، ممکن است بعد از چند دقیقه متوجه شود که ده‌ها ویدئوی نامرتبط را پشت سر گذاشته است.

نکته مهم این است که جلب شدن توجه با توانایی حفظ تمرکز تفاوت دارد.

ممکن است یک ویدئوی هیجان‌انگیز به‌سرعت توجه کودک را جذب کند، اما خواندن داستان، حل مسئله ریاضی و یادگیری یک مهارت جدید، نیازمند تلاش ذهنی بیشتری است.

  • اسکرول کردن چه ارتباطی با تمرکز کودکان دارد؟

تمرکز فقط به این معنا نیست که کودک برای مدتی به یک صفحه نگاه کند.

تمرکز واقعی یعنی بتواند توجه خود را روی یک فعالیت نگه دارد، حواس‌پرتی‌های اطراف را مدیریت کند و اگر توجهش منحرف شد، دوباره به کار اصلی برگردد.

برای مثال، وقتی کودک مشغول حل یک مسئله ریاضی است، باید چند کار را هم‌زمان انجام دهد: سؤال را بخواند، اطلاعات مهم را تشخیص دهد، مراحل حل را به خاطر بسپارد و تا رسیدن به جواب، کار را ادامه دهد.

این توانایی‌ها با مجموعه‌ای از مهارت‌های ذهنی به نام کارکردهای اجرایی ارتباط دارند.

کارکردهای اجرایی به ما کمک می‌کنند برای کارها برنامه‌ریزی کنیم، رفتارمان را کنترل کنیم و توجه خود را به سمت هدف هدایت کنیم.

دشواری تمرکز

  • آیا ویدئوهای کوتاه حافظه و یادگیری کودک را هم تحت تأثیر قرار می‌دهند؟

برای یادگیری، کودک باید بیشتر از دیدن یا شنیدن اطلاعات فعالیت ذهنی داشته باشد.

او باید مطالب جدید را درک کند، اطلاعات مهم را به خاطر بسپارد و آنچه یاد گرفته با دانسته‌های قبلی خود ارتباط دهد.

در این فرایند، دو مهارت نقش مهمی دارند.

۱. حافظه کاری؛ نگه داشتن اطلاعات در ذهن

حافظه کاری به کودک کمک می‌کند اطلاعات را برای مدت کوتاهی در ذهن نگه دارد و هم‌زمان از آن‌ها استفاده کند.

فرض کنید معلم یک مسئله ریاضی چندمرحله‌ای توضیح می‌دهد. کودک باید مرحله اول را به خاطر داشته باشد تا بتواند مرحله دوم را انجام دهد.

اگر حفظ و مدیریت اطلاعات برایش دشوار باشد، ممکن است بخشی از توضیحات را فراموش کند.

پژوهش‌های اخیر ارتباط‌هایی میان استفاده سنگین از ویدئوهای کوتاه و عملکرد ضعیف‌تر حافظه کاری گزارش کرده‌اند. اما هنوز روشن نیست این ارتباط تا چه اندازه ناشی از نوع محتوا، ویژگی‌های فردی یا دیگر شرایط زندگی کودک است.

۲. یادگیری عمیق؛ فراتر از دیدن و شنیدن

یادگیری عمیق زمانی اتفاق می‌افتد که کودک فرصت فکر کردن، سؤال پرسیدن، مقایسه کردن و تمرین داشته باشد.

برای مثال، تماشای یک ویدئوی کوتاه درباره منظومه شمسی می‌تواند کنجکاوی کودک را تحریک کند.

اما اگر پس از تماشا، درباره سیاره‌ها گفت‌وگو کند، تصویری بکشد یا کتابی مرتبط بخواند، فرصت بیشتری برای یادگیری پیدا خواهد کرد.

در مقابل، وقتی کودک بدون توقف از یک موضوع به موضوع کاملاً متفاوت می‌رود، ممکن است فرصت کافی برای بررسی عمیق مطالب نداشته باشد.

این یک توضیح آموزشی معقول است؛ اما نباید آن را به معنای اثبات آسیب مستقیم اسکرول کردن به حافظه دانست.

  • آیا اسکرول کردن باعث افت تحصیلی کودکان می‌شود؟

یکی از مطالعات مرتبط با این موضوع در نوامبر ۲۰۲۴ در مجله علمی PLOS ONE منتشر شد.

در این پژوهش، ۱۰۵۲ دانش‌آموز دبستانی در چین بررسی شدند.

نتایج نشان داد کودکانی که استفاده بیشتری از ویدئوهای کوتاه گزارش کرده بودند، به‌طور متوسط عملکرد تحصیلی پایین‌تری داشتند.

پژوهشگران همچنین دریافتند که توجه در مدل آماری آن‌ها نقش میانجی داشت؛ یعنی بخشی از ارتباط میان تماشای ویدئوهای کوتاه و عملکرد تحصیلی از طریق شاخص‌های توجه توضیح داده می‌شد.

نقش والدین

  • نقش والدین در این پژوهش چه بود؟

نکته جالب این است که رفتار دیجیتال والدین نیز اهمیت داشت.

در خانواده‌هایی که والدین زمان بیشتری را صرف تماشای ویدئوهای کوتاه می‌کردند، ارتباط نامطلوب میان استفاده کودک از این محتواها و توجه او قوی‌تر بود.

  • آیا تصاویر سریع به مغز کودک آسیب می‌زنند؟

گاهی در فضای مجازی گفته می‌شود که تصاویر سریع، مغز کودک را به هیجان زیاد عادت می‌دهند و توانایی تمرکز او را از بین می‌برند.

در سال ۲۰۲۵، پژوهشگران در مجله Developmental Science نتایج ۱۹ مطالعه درباره سرعت محتوای تصویری و توجه و کارکردهای اجرایی کودکان را ترکیب کردند.

نتیجه نشان داد سرعت بالای تصاویر به‌تنهایی اثر منفی ثابت و معناداری بر توجه و عملکرد اجرایی کودکان نداشت.

در بخش دیگری از این پژوهش، کودکانی که محتوای بسیار خیال‌پردازانه تماشا کرده بودند، در مقایسه با کودکانی که محتوای واقع‌گرایانه دیده بودند، در برخی آزمون‌های شناختی بلافاصله پس از تماشا عملکرد ضعیف‌تری داشتند.

این اثر کوتاه‌مدت بود و به معنای آسیب دائمی مغز نیست.

پس بهتر است به‌جای اینکه بگوییم «هر محتوای سریع برای مغز کودک مضر است»، به ویژگی‌های مختلف محتوا توجه کنیم؛ از جمله تناسب با سن، موضوع، مدت تماشا و نحوه استفاده.

  • آیا تماشای ریلز و ویدئو کوتاه می‌تواند باعث بیش‌فعالی شود؟

یکی از نگرانی‌های رایج والدین این است که تماشای زیاد ویدئوهای کوتاه ممکن است کودک را دچار اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی یا ADHD کند.

اما باید میان حواس‌پرتی موقت، دشواری تمرکز و اختلال ADHD تفاوت قائل شد.

ADHD یک وضعیت عصب‌رشدی است که تشخیص آن به بررسی دقیق نشانه‌ها، سابقه رشد، سن و عملکرد کودک در محیط‌های مختلف نیاز دارد.

در حال حاضر شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد تماشای ویدئوهای کوتاه به‌تنهایی باعث ایجاد ADHD می‌شود.

بااین‌حال، استفاده مسئله‌ساز از رسانه‌های دیجیتال ممکن است با نشانه‌های توجه و خودکنترلی ارتباط داشته باشد.

اگر کودکی در خانه و مدرسه به‌طور مداوم با توجه، تکمیل فعالیت‌ها یا کنترل رفتار مشکل دارد، بهتر است به‌جای نسبت دادن همه مشکلات به گوشی، ارزیابی تخصصی انجام شود

بازی‌های جایگزین برای تمرین توجه

  • رابطه اسکرول کردن و خواب کودکان

گاهی نگرانی اصلی درباره ویدئوهای کوتاه، نه خود محتوا، بلکه زمانی است که به تماشای آن اختصاص داده می‌شود.

تصور کنید کودک قصد دارد ساعت ۹ شب بخوابد، اما تصمیم می‌گیرد چند دقیقه ویدئو تماشا کند.

ویدئوی اول تمام می‌شود، ویدئوی دوم شروع می‌شود و پس از مدتی، زمان خواب او به عقب می‌افتد.

تکرار این وضعیت ممکن است فرصت خواب کافی را کاهش دهد.

خواب مناسب برای یادگیری، حافظه، خلق‌وخو و تنظیم هیجان کودکان اهمیت دارد.

بنابراین، اگر فرزندتان هنگام درس خواندن بی‌حوصله یا خسته است، علاوه بر استفاده از گوشی، وضعیت خواب او را نیز بررسی کنید.

اینکه کودک در چه ساعتی به صفحه‌نمایش دسترسی دارد، گاهی به‌اندازه نوع محتوایی که تماشا می‌کند اهمیت دارد.

  • چرا بعضی کودکان نمی‌توانند تماشای ویدئوهای کوتاه را متوقف کنند؟

بسیاری از پلتفرم‌های ویدئویی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که محتوای بعدی بدون تلاش زیادی در دسترس باشد.

در چنین فضایی، لازم نیست کودک از قبل تصمیم بگیرد چه چیزی ببیند.

ممکن است محتوای پیشنهادی یکی پس از دیگری ظاهر شود و توقف تماشا به تصمیمی آگاهانه نیاز پیدا کند.

آکادمی اطفال آمریکا در راهنمای سال ۲۰۲۶ خود تأکید می‌کند که طراحی محیط‌های دیجیتال اهمیت دارد. برخی ویژگی‌های این محیط‌ها می‌توانند استفاده طولانی‌مدت را تشویق کنند و زمان فعالیت‌های مهم دیگر مانند خواب، تحرک و تعامل اجتماعی را کاهش دهند.

البته مشکل در متوقف کردن تماشا، به‌تنهایی نشانه اعتیاد یا اختلال روان‌شناختی نیست.

مهم این است که ببینیم آیا کودک می‌تواند با کمک قواعد روشن و متناسب با سن، استفاده از گوشی را مدیریت کند یا این رفتار به‌طور مداوم زندگی او را مختل کرده است.

  • چه کودکانی ممکن است به توجه بیشتری نیاز داشته باشند؟

همه کودکان در برابر رسانه‌های دیجیتال واکنش یکسانی ندارند.

برخی شرایط ممکن است مدیریت استفاده از ویدئوهای کوتاه را دشوارتر کنند:

  • کودکانی که از قبل مشکلات توجه یا یادگیری دارند.
  • کودکانی که خواب ناکافی یا نامنظم دارند.
  • کودکانی که فرصت کمی برای بازی، تحرک و معاشرت دارند.
  • کودکانی که بیشتر اوقات فراغتشان با گوشی سپری می‌شود.
  • کودکانی که برای آرام شدن یا رفع هر نوع بی‌حوصلگی، تقریباً همیشه به صفحه‌نمایش مراجعه می‌کنند.

البته این ویژگی‌ها به معنای آسیب‌پذیری قطعی نیستند. شرایط خانوادگی، تفاوت‌های فردی و نوع استفاده از رسانه‌ها نیز اهمیت دارند.

مدیریت استفاده از گوشی در خانواده

  • والدین چگونه استفاده از ویدئوهای کوتاه را مدیریت کنند؟

برای مدیریت استفاده از گوشی لازم نیست بلافاصله سراغ ممنوعیت کامل برویم.

هدف این است که کودک به‌تدریج بتواند از فناوری آگاهانه‌تر استفاده کند و فعالیت‌های مهم زندگی‌اش را حفظ کند.

۱. به‌جای اسکرول بی‌پایان، محتوای مشخص انتخاب کنید

پیش از شروع تماشا، با کودک درباره موضوع ویدئو و تعداد ویدئوهایی که قصد دیدنشان را دارد گفت‌وگو کنید.

برای مثال، به‌جای اینکه برنامه ویدئویی بدون هدف باز بماند، می‌توانید یک ویدئوی آموزشی مناسب سن کودک انتخاب کنید.

بعد از تماشا از او بپرسید:

«کدام قسمت برایت جالب‌تر بود؟»

«چه چیز تازه‌ای یاد گرفتی؟»

«دوست داری درباره این موضوع بیشتر بدانیم؟»

این گفت‌وگو می‌تواند تماشای منفعلانه را به فرصتی برای تعامل و یادگیری تبدیل کند.

۲. برای فعالیت‌هایی که به توجه نیاز دارند فرصت ایجاد کنید

کودکان برای تمرین توجه و حل مسئله به تجربه‌های متنوع نیاز دارند.

قصه‌خوانی، ساختن با لگو، پازل، نقاشی، باغبانی، بازی‌های رومیزی و فعالیت‌های خلاقانه می‌توانند فرصت مناسبی برای تمرین این مهارت‌ها فراهم کنند.

قرار نیست همه این فعالیت‌ها آموزشی یا دشوار باشند.

گاهی یک بازی ساده که کودک با علاقه دنبال می‌کند، فرصت ارزشمندی برای ادامه دادن یک فعالیت و تجربه موفقیت است.

۳. استفاده از گوشی را از زمان خواب جدا کنید

بهتر است خانواده برنامه‌ای مشخص برای کنار گذاشتن گوشی پیش از خواب داشته باشد.

کودک می‌تواند در این زمان کتاب بخواند، موسیقی آرام گوش کند یا با اعضای خانواده گفت‌وگو کند.

اگر تغییر برنامه دشوار است، بهتر است آن را تدریجی و با مشارکت کودک اجرا کنید.

۴. خودتان هم به عادت‌های دیجیتال توجه کنید

کودکان فقط از توصیه‌های والدین یاد نمی‌گیرند؛ رفتار آن‌ها را نیز مشاهده می‌کنند.

اگر هنگام غذا خوردن، گفت‌وگو یا بازی خانوادگی مرتب گوشی را بررسی می‌کنیم، ممکن است مدیریت استفاده از گوشی برای کودک دشوارتر شود.

می‌توانید زمان‌هایی را مشخص کنید که همه اعضای خانواده، از جمله بزرگسالان، گوشی را کنار بگذارند.

۵. به کودک فرصت تجربه بی‌حوصلگی بدهید

لازم نیست هر لحظه از روز کودک با فیلم، بازی یا محتوای جدید پر شود.

گاهی بی‌حوصلگی فرصتی است تا کودک خودش فعالیتی انتخاب کند، چیزی بسازد یا بازی تازه‌ای شکل دهد.

البته این موضوع به معنای رها کردن کودک یا بی‌توجهی به نیازهای او نیست؛ بلکه فرصتی برای تجربه انتخاب، ابتکار و سرگرمی مستقل است.

۶. قوانین روشن و انعطاف‌پذیر داشته باشید

قواعد استفاده از گوشی بهتر است متناسب با سن کودک، برنامه مدرسه و شرایط خانواده باشند.

برای مثال، خانواده می‌تواند درباره استفاده نکردن از گوشی هنگام غذا خوردن یا زمان انجام تکالیف توافق کند.

قوانینی که دلیل آن‌ها برای کودک توضیح داده می‌شود و با ثبات اجرا می‌شوند، معمولاً از برخوردهای ناگهانی و تنبیهی قابل‌فهم‌ترند.

  • از کجا بفهمیم تماشای ویدئوهای کوتاه مشکل‌ساز شده است؟

گاهی علاقه زیاد کودک به ویدئوهای کوتاه طبیعی و گذراست. اما اگر این علاقه به‌تدریج جای فعالیت‌های ضروری را بگیرد، بهتر است موضوع را دقیق‌تر بررسی کنیم.

به این نشانه‌ها توجه کنید:

  • کودک بارها تصمیم می‌گیرد تماشا را متوقف کند، اما موفق نمی‌شود.
  • استفاده از گوشی به‌طور مداوم خواب یا انجام تکالیف او را مختل می‌کند.
  • علاقه‌اش به فعالیت‌های موردعلاقه قبلی کمتر شده است.
  • بیشتر فرصت‌های بازی و گفت‌وگوی خانوادگی را صرف تماشای ویدئو می‌کند.
  • اختلاف‌های مکرر درباره گوشی، عملکرد روزمره و روابط خانوادگی را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
  • با وجود پیامدهای منفی، مدیریت استفاده از گوشی برایش بسیار دشوار است.

وجود یک یا چند مورد از این نشانه‌ها، به‌تنهایی به معنای تشخیص اعتیاد یا ADHD نیست.

اگر مشکلات ادامه‌دار هستند و بر زندگی روزمره کودک تأثیر قابل‌توجهی گذاشته‌اند، مشورت با روان‌شناس کودک یا متخصص مربوط می‌تواند کمک‌کننده باشد.

  • آیا باید ویدئوهای کوتاه را کاملاً از زندگی کودک حذف کنیم؟

پاسخ یکسانی برای تمام سنین و شرایط وجود ندارد.

برای کودکان خردسال، انتخاب محتوا و همراهی بزرگسالان اهمیت ویژه‌ای دارد. برای کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان نیز باید به تناسب سن، ایمنی محیط دیجیتال و توانایی مدیریت استفاده توجه کرد.

همه ویدئوهای کوتاه یکسان نیستند.

تماشای یک ویدئوی علمی درباره زندگی جانوران، به‌ویژه اگر با گفت‌وگو و فعالیت عملی همراه باشد، با تماشای بی‌وقفه محتوای نامرتبط تفاوت دارد.

پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند نمی‌توان تمام رسانه‌های دیجیتال را در یک گروه قرار داد.

بنابراین، به‌جای تمرکز صرف بر حذف فناوری، بهتر است به کیفیت محتوا، شرایط استفاده و تأثیر آن بر زندگی کودک توجه کنیم.

  • پرسش‌های متداول والدین

آیا دیدن ریلز باعث کاهش تمرکز کودکان می‌شود؟

پژوهش‌ها ارتباط‌هایی میان استفاده سنگین و کنترل‌نشده از ویدئوهای کوتاه و دشواری‌های توجه گزارش کرده‌اند. اما هنوز اثبات نشده که تماشای این محتوا به‌تنهایی علت کاهش تمرکز باشد.

آیا ویدئوهای کوتاه باعث ضعیف شدن حافظه می‌شوند؟

در بعضی پژوهش‌ها، استفاده سنگین از این ویدئوها با عملکرد ضعیف‌تر حافظه کاری همراه بوده است. این یافته به معنای آسیب قطعی یا دائمی حافظه نیست.

آیا کودکانی که زیاد گوشی استفاده می‌کنند به ADHD مبتلا می‌شوند؟

خیر، چنین رابطه علت‌ومعلولی به‌طور قطعی اثبات نشده است. ADHD یک وضعیت عصب‌رشدی است که تشخیص آن نیازمند ارزیابی تخصصی است.

آیا ویدئوهای آموزشی کوتاه هم مضر هستند؟

لزوماً خیر. محتوای مناسب سن، هدفمند و همراه با گفت‌وگو یا فعالیت می‌تواند به یادگیری کمک کند. کیفیت محتوا و نحوه استفاده اهمیت دارند.

روزانه چند ساعت تماشای ویدئو برای کودک مناسب است؟

یک عدد ثابت برای تمام سنین وجود ندارد. باید سن کودک، نوع محتوا، زمان خواب، فعالیت بدنی، روابط اجتماعی و توصیه‌های تخصصی مربوط به هر گروه سنی در نظر گرفته شوند.

اگر فرزندم هنگام درس خواندن تمرکز ندارد، باید گوشی را حذف کنم؟

نه لزوماً. بهتر است ابتدا خواب، شرایط یادگیری، اضطراب، مشکلات احتمالی توجه و میزان استفاده از گوشی بررسی شود. مدیریت استفاده از رسانه می‌تواند بخشی از برنامه کمک به کودک باشد، اما جای ارزیابی سایر عوامل را نمی‌گیرد.

جمع‌بندی؛ کودک به فرصت فکر کردن نیاز دارد، نه فقط محتوای جذاب

دنیای دیجیتال بخشی از زندگی کودکان امروز است و فناوری می‌تواند فرصت‌هایی برای یادگیری، سرگرمی و ارتباط فراهم کند.

بااین‌حال، وقتی تماشای بی‌وقفه ویدئوهای کوتاه بخش زیادی از زمان کودک را اشغال می‌کند، ممکن است فرصت کمتری برای خواب، مطالعه، بازی، فعالیت بدنی و گفت‌وگوی خانوادگی باقی بماند.

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند میان استفاده مسئله‌ساز از ویدئوهای کوتاه و برخی دشواری‌های توجه، حافظه کاری و خودتنظیمی ارتباط وجود دارد؛ اما این یافته‌ها هنوز اثبات‌کننده آسیب قطعی به مغز نیستند.

آنچه والدین می‌توانند انجام دهند، ایجاد تعادل میان فعالیت‌های دیجیتال و تجربه‌های واقعی زندگی است.

قرار نیست کودکان را از فناوری دور کنیم؛ قرار است کمک کنیم فناوری، جای فرصت‌های مهم رشد و یادگیری آن‌ها را نگیرد.

شاید مهم‌ترین سؤال این نباشد که فرزندمان امروز چند ویدئو تماشا کرده است؛ بلکه این باشد که آیا هنوز زمان و فرصت کافی برای فکر کردن، بازی کردن، یاد گرفتن و تجربه دنیای اطرافش دارد؟

امکان ارسال دیدگاه وجود ندارد!