نویسنده: سحر بیسادی – کاندیدای دکترا روانشناسی تریبتی
- اعتیاد به گوشی در سالمندان؛ چه زمانی استفاده از موبایل دردسرساز می‌شود؟
آیا پدر یا مادر سالمندتان ساعت‌ها با گوشی همراه سرگرم است؟ استفاده طولانی از موبایل همیشه نشانه اعتیاد نیست. زمانی باید نگران شد که فرد نتواند استفاده را کنترل کند و این رفتار به خواب، روابط، تحرک یا فعالیت‌های روزمره او آسیب بزند. این مقاله تفاوت استفاده مفید و استفاده مسئله‌ساز از گوشی در سالمندان را با تکیه بر پژوهش‌های جدید توضیح می‌دهد.
تصور کنید مادربزرگی روزانه با فرزندانش تماس تصویری می‌گیرد، کتاب صوتی گوش می‌دهد و امور روزمره را با گوشی انجام می‌دهد. در مقابل، سالمند دیگری تا نیمه‌شب ویدئوهای کوتاه می‌بیند و با وجود خستگی و اختلال خواب، نمی‌تواند گوشی را کنار بگذارد. مدت استفاده هر دو ممکن است مشابه باشد، اما اثر آن بر زندگی‌شان یکسان نیست.
- استفاده مسئله‌ساز از گوشی در سالمندان چیست؟
«استفاده مسئله‌ساز از گوشی هوشمند» (Problematic Smartphone Use) به الگویی اشاره دارد که در آن کنترل استفاده دشوار می‌شود و پیامدهای منفی در زندگی روزمره پدید می‌آید. اصطلاح رایج «اعتیاد به گوشی»»برای جست‌وجوی عمومی شناخته‌شده است، اما نباید آن را بدون ارزیابی تخصصی به‌عنوان یک تشخیص قطعی به کار برد.
برای مثال، تماس روزانه با خانواده یا مطالعه کتاب با موبایل، اگر خواب و روابط را مختل نکند، لزوماً نگران‌کننده نیست. ملاک مهم، از دست رفتن کنترل و اختلال واقعی در عملکرد است.
- چرا موضوع استفاده از موبایل در دوران سالمندی مهم است؟
با سالمندتر شدن جمعیت ایران، اهمیت کیفیت زندگی، سلامت روان، تنهایی و دسترسی برابر به فناوری بیشتر می‌شود. گوشی می‌تواند وسیله ارتباط و حفظ استقلال باشد؛ اما در بعضی شرایط به رفتاری تکراری و دشوار برای مدیریت تبدیل شود.
- مزایای گوشی هوشمند برای سالمندان
1. کاهش احساس انزوا و حفظ ارتباط خانوادگی
تماس تصویری، پیام‌رسان‌ها و ارتباط با دوستان می‌توانند به حفظ روابط کمک کنند، به‌خصوص زمانی که اعضای خانواده دور از هم زندگی می‌کنند. بااین‌حال، ارتباط آنلاین بهتر است مکمل دیدار و تعامل حضوری باشد، نه جایگزین کامل آن.
2. افزایش استقلال در امور روزمره
پرداخت قبض، نوبت‌گیری پزشکی، مسیریابی و دسترسی به خدمات آنلاین می‌تواند انجام بسیاری از کارها را آسان‌تر کند؛ البته آموزش ایمنی دیجیتال و پیشگیری از کلاهبرداری نیز ضروری است.
3. سرگرمی، یادگیری و دسترسی به خدمات سلامت
کتاب صوتی، آموزش آنلاین، فعالیت‌های فکری، یادآوری دارو و ارتباط با مراکز سلامت از کاربردهای مفید تلفن همراه هستند. ارزش این فعالیت‌ها به تناسب آن‌ها با نیازها و توانایی‌های سالمند بستگی دارد.
- 7 نشانه استفاده مسئله‌ساز از گوشی در سالمندان
- چند بار برای کم‌کردن زمان گوشی تلاش می‌کند اما موفق نمی‌شود.
- در زمان استراحت یا هنگام انجام کارهای ضروری به‌سختی گوشی را کنار می‌گذارد.
- استفاده شبانه، زمان خواب یا کیفیت استراحت را مختل می‌کند.
- به‌جای گفت‌وگوی حضوری، پیوسته درگیر محتوای موبایل است.
- پیاده‌روی، دیدار دوستان یا سرگرمی‌های موردعلاقه را کمتر دنبال می‌کند.
- هنگام دور بودن از گوشی ناراحتی یا بی‌قراری قابل‌توجهی تجربه می‌کند.
- با وجود پیامدهای منفی، الگوی استفاده ادامه می‌یابد.
وجود یک یا چند مورد از این نشانه‌ها به‌تنهایی معادل تشخیص اعتیاد نیست؛ تداوم، شدت و اختلال در عملکرد روزمره اهمیت دارد.
- عوارض احتمالی استفاده کنترل‌نشده از گوشی
اختلال در خواب
تماشای طولانی محتوای دیجیتال، به‌ویژه نزدیک زمان خواب، می‌تواند با دیر خوابیدن و خواب نامطلوب همراه شود. مرور پژوهش‌های سال ۲۰۲۶ نشان داده ارتباط استفاده مسئله‌ساز با کیفیت پایین‌تر خواب در چند مطالعه تکرار شده است؛ اما بیشتر این شواهد همبستگی‌اند و رابطه علّی را ثابت نمی‌کنند
تنهایی، افسردگی و اضطراب
در برخی پژوهش‌ها شدت استفاده مسئله‌ساز با احساس تنهایی و نشانه‌های افسردگی یا اضطراب همراه بوده است. رابطه می‌تواند دوطرفه باشد: فرد تنها ممکن است برای آرام‌کردن خود بیشتر از گوشی استفاده کند و استفاده کنترل‌نشده نیز ممکن است بخشی از تعاملات روزمره را کنار بزند
کاهش تحرک و ناراحتی جسمانی
نشستن طولانی و وضعیت نامناسب گردن هنگام کار با گوشی ممکن است با ناراحتی جسمانی همراه باشد؛ بااین‌حال، شواهد اختصاصی درباره ارتباط این پیامدها با اعتیاد به گوشی در سالمندان هنوز محدود است
- آیا استفاده زیاد از گوشی باعث آلزایمر می‌شود؟
در حال حاضر شواهد علمی کافی برای این ادعا وجود ندارد که استفاده مسئله‌ساز از گوشی به‌تنهایی باعث آلزایمر یا افت شناختی در سالمندان می‌شود.
- چرا برخی سالمندان بیشتر به گوشی وابسته می‌شوند؟
تنهایی، تغییر سبک زندگی پس از بازنشستگی، محدودشدن فعالیت‌های بیرون از خانه، احساس بی‌حوصلگی و خلق پایین می‌توانند با الگوی استفاده از گوشی مرتبط باشند. اما این عوامل برای همه سالمندان صدق نمی‌کنند و دلیل اصلی رفتار هر فرد باید به‌صورت جداگانه بررسی شود.
گاهی گوشی راهی برای ارتباط، دریافت حمایت و کنار آمدن با هیجان‌های ناخوشایند است. بنابراین رویکرد مفیدتر، شناخت نیاز پشت رفتار است، نه سرزنش سالمند یا محروم‌کردن او از فناوری.
- خانواده‌ها چگونه به استفاده متعادل از گوشی کمک کنند؟
- بدون قضاوت بپرسید سالمند بیشتر برای چه نیاز یا احساسی به سراغ گوشی می‌رود..
- زمان‌های مشترک برای گفت‌وگو، پیاده‌روی یا فعالیت‌های لذت‌بخش ایجادکنید.
- درباره کاهش استفاده پیش از خواب یا هنگام وعده‌های غذایی، با مشارکت خود سالمند توافق کنید.
- به‌جای حذف فناوری، استفاده هدفمند مانند تماس تصویری، یادگیری و امور ضروری را تقویت کنید
- در صورت وجود افسردگی، اضطراب، اختلال جدی خواب یا کاهش عملکرد روزمره، از روان‌شناس یا متخصص حوزه سالمندی کمک بگیرید.
این پیشنهادها راهکارهای عمومی مراقبتی هستند؛ هنوز نمی‌توان آن‌ها را درمان اثبات‌شده اعتیاد به گوشی در سالمندان دانست.
- پرسش‌های متداول درباره گوشی و سالمندی
- سالمندان روزانه چند ساعت می‌توانند از گوشی استفاده کنند؟
حد ثابت و علمیِ یکسانی برای همه سالمندان وجود ندارد. نوع استفاده، توانایی کنترل آن و اثرش بر خواب، فعالیت و روابط مهم‌تر از تعداد ساعت به‌تنهایی است.
- آیا هر سالمندی که زیاد گوشی استفاده می‌کند معتاد است؟
خیر. استفاده زیاد اگر هدفمند، قابل‌کنترل و بدون اختلال در زندگی باشد، لزوماً استفاده مسئله‌ساز نیست.
- آیا گوشی می‌تواند احساس تنهایی سالمندان را کمتر کند؟
ارتباط تصویری و پیام‌رسانی می‌تواند به حفظ روابط کمک کند، اما بهتر است در کنار ارتباطات حضوری و فعالیت‌های اجتماعی باشد.
- جمع‌بندی؛ گوشی باید در خدمت زندگی سالمند باشد
هدف، دور کردن سالمندان از جهان دیجیتال نیست. گوشی می‌تواند برای حفظ استقلال، سرگرمی و ارتباط خانوادگی مفید باشد؛ نگرانی زمانی مطرح می‌شود که استفاده کنترل‌نشده، زندگی روزانه را مختل کند. به‌جای پرسیدن «چند ساعت گوشی دستش است؟» بهتر است بپرسیم «آیا هنوز خواب مناسب، تحرک، روابط و فرصت لذت بردن از زندگی دارد؟»
